Chang bo‘ronlari: atrof-muhit va aholi turmushiga ta’siri

Chang bo‘ronlari, ayniqsa Orol dengizi qurishi (Orolqum) va cho‘llanish tufayli, atrof-muhit, iqtisodiyot va inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi. Asosiy salbiy oqibatlar:

Atrof-muhit: tuproq unumdorligining pasayishi, o‘simlik-hayvonot dunyosining buzilishi, suv resurslarining ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi.

Aholi va iqtisodiyot: nafas yo‘llari kasalliklari (astma, bronxit), qishloq xo‘jaligida hosil yo‘qotilishi, transportning uzilishi (aviaparvozlar bekor qilinadi) hamda maishiy va sanoat xarajatlarining oshishi.

Muzdani oldini olish uchun Orol tubida saksovulzorlar va yashil belbog‘lar barpo etilmoqda.

Chang bo‘ronlari atrof-muhit, iqtisodiyot va inson salomatligiga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi global ekologik muammolardan biridir. Ayniqsa, Orol dengizining qurigan tubi (Orolqum) va Markaziy Osiyodagi cho‘llanish jarayonlari tufayli bu muammo mintaqamiz uchun juda dolzarb hisoblanadi.

Quyida chang bo‘ronlarining atrof-muhit va aholi turmush tarziga ko‘rsatadigan asosiy ta’sirlari guruhlangan holda berilgan:

Atrof-muhitga ta’siri

Tuproq unumdorligining pasayishi: kuchli shamollar tuproqning eng unumdor yuqori qatlamini (gumus) uchirib ketadi. Bu esa yerlarning degradatsiyasiga va cho‘llanishga olib keladi.

O‘simlik va hayvonot dunyosiga zarar: chang va tuz zarralari o‘simlik barglarini qoplab, fotosintez jarayonini buzadi va ularni quritadi. Ekotizimlarning buzilishi yovvoyi hayvonlarning yashash muhitiga ham salbiy ta’sir qiladi.

Suv resurslarining ifloslanishi: shamol uchirgan chang va kimyoviy moddalar (ayniqsa, Orol bo‘yidagi tuz va pestitsid qoldiqlari) ochiq suv havzalari hamda daryolarga tushib, suv sifatini yomonlashtiradi.

Iqlim o‘zgarishi: atmosferadagi chang massalari quyosh radiatsiyasini aks ettirish yoki yutish orqali mahalliy iqlim va havo haroratining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

Aholi turmush tarzi va sog‘lig‘iga ta’siri

Sog‘liqni saqlash muammolari: chang tarkibidagi mayda dispersli zarrachalar (PM2.5 va PM10) inson nafas yo‘llariga chuqur kirib boradi. Bu astma, bronxit, allergiya va yurak-qon tomir kasalliklarini keskin kuchaytiradi. Ko‘z shilliq qavati va teri kasalliklari ko‘payadi.

Qishloq xo‘jaligidagi yo‘qotishlar: chang va tuz bo‘ronlari ekinlarni nobud qiladi, hosildorlikni pasaytiradi. Chorvachilikda esa yaylovlarning chang bilan qoplanishi mollarning oziqlanishini qiyinlashtiradi va ularning kasallanishiga olib keladi.

Transport va infratuzilmadagi uzilishlar: kuchli chang havoda ko‘rinish darajasini deyarli nolga tushiradi. Natijada aviaparvozlar qoldiriladi, avtoyo‘llarda harakat cheklanadi va yo‘l-transport hodisalari ko‘payadi.

Kundalik hayot va iqtisodiy xarajatlar: aholi uy va ish joylarini changdan tozalash uchun ko‘p vaqt va mablag‘ sarflaydi. Sanoat korxonalari va quyosh panellarining ishlash samaradorligi chang qo‘nishi tufayli pasayadi. Texnika va uskunalar tez ishdan chiqadi.

Chang bo‘ronlarining oldini olish uchun bugungi kunda Orol dengizining qurigan tubida saksovulzorlar va yashil belbog‘lar barpo etish, suv resurslaridan tejab foydalanish kabi yirik ekologik loyihalar amalga oshirilmoqda.